نیمنگاهی به حق آزادی نیایش و مناسک مذهبی در چارچوب حقوق بینالملل با توجه به مناسک و آیینهای مذهبی روز عرفه، اعیاد قربان و غدیر خم
دکتر مهدی نورایی عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی یونسکو دانشگاه شهید بهشتی
حقِ به جای آوردن مناسک و آیینهای مذهبی، از جمله دعا و نیایش در ایام و مناسبتهای خاص، از زمره حقوق بنیادین بشر است که در اسناد بینالمللی به طور صریح مورد تضمین و حمایت قرار گرفته است:
۱_ اعلامیه جهانی حقوق بشر (ماده ۱۸): این ماده، حق آزادی عقیده و مذهب را به رسمیت شناخته و صراحتاً بیان میدارد که آزادی «نیایش و انجام آیینهای دینی» باید برای تمامی افراد، چه به صورت فردی یا جمعی و چه در انظار عمومی یا خلوت خصوصی، محترم شمرده شود.
۲_ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ماده ۱۸، بندهای ۱ و ۲): این سند، دولتهای عضو را ملزم میسازد که حقِ برخورداری از آزادی مذهب و انجام مناسک وابسته به آن را محترم شمرده و از اعمال هرگونه فشار، اجبار یا محدودیتهای غیرقانونی در این عرصه خودداری ورزند.
۳_ تفسیر و الزامات اجرایی:
مطابق با «تفسیر عمومی شماره ۲۲ کمیته حقوق بشر سازمان ملل متحد»، مفهوم «نیایش» محدود به مناسک رسمی و سازمانی نیست؛ بلکه دایرهای گسترده از فعالیتهای معنوی و فردی را در بر میگیرد. بر این اساس، دولتها تنها در شرایطی بسیار استثنایی — و صرفاً در صورت ضرورت جهت حفظ امنیت، نظم یا سلامت عمومی — آن هم بر مبنای قوانین مصوب و رعایت اصل تناسب، مجاز به اعمال محدودیت هستند.
در همین راستا، دولتها در قبال این حق، دارای دو سطح از تعهدات هستند:
۱. تعهدات سلبی (Negative Obligations): وظیفه عدم مداخله در امور مذهبی و پرهیز از ایجاد موانع در برابر نیایشگران.
۲. تعهدات ایجابی (Positive Obligations): تکلیف به فراهمسازی بسترها، تسهیلات و امنیت لازم برای بهرهمندی آزادانه و بیدغدغه شهروندان از حقِ برگزاری آیینهای مذهبی.