پنج شنبه ، 10 مهر 1393
 
 
شرح خبر    
گزارش کنفرانس ملی چشم انداز خلع سلاح و کنترل تسلیحات

تاريخ خبر :  1/10/1388 امتياز بده : ارسال به دوست تعدادمشاهده :  1084

مقدمه

کنفرانس ملی چشم انداز خلع سلاح و کنترل تسلیحات، در سال 1387 بنا به پیشنهاد دانشگاه صنعتی مالک اشتر برنامه ریزی شد و مورد حمایت مرکز مطالعات عالی بین المللی دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، دفتر مطالعات وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، معاونت فرهنگی ستادکل نیروهای مسلح و همچنین مجمع جهانی صلح اسلامی قرار گرفت.

در این همایش که به دو شیوه فراخوان عمومی و مدعوین برگزیده در حوزه نخبگان برگزار شد، 31 مقاله جهت انتشار در مجموعه مقالات همایش انتخاب و 4 مورد از آنها به منظور ارائه در همایش مورد تایید قرار گرفت.

همایش یک روزه در موعد مقرر (29 مهرماه 1388) در مرکز همایش های بین المللی دانشگاه شهیدبهشتی با حضور علاقمندانی از نقاط مختلف کشور برگزار شد.

افتتاحیه

در نطق افتتاحیه، دکتر احمد شعبانی، رئیس دانشگاه شهیدبهشتی، به مهمانان و برگزار کنندگان همایش خوش آمد گفت و ضمن تحلیل مبانی ظهور اندیشه خلع سلاح در عرصه روابط بین المللی، نقش قدرت سیاسی در این زمینه را مورد تاکید قرار داد و بر این اساس، لزوم توجه به علل واقعی پیدایش این فرایند و همچنین اهدافی که برخی کشورها از پیگیری چنین روندی دارند، ضروری شمرد. وی تاکید کرد که در سیاست خارجی و دفاعی ایران، سلاحهای کشتار جمعی جایگاهی ندارند. اما این همان شاخص قدرت است که غرب به منظور محدودسازی سطح دسترسی دیگر دولتها به این شاخص، از ایده خلع سلاح که ممکن است فی نفسه ایده ای مطلوب به نظر برسد، عملاً استفاده های یکسویه می نماید. وی از سخنرانان و نخبگان شرکت کننده در همایش خواست با بازشناسی دقیق حقیقت از مجاز، فرصت از تهدید، استفاده از سوء استفاده، و نهایتاً قوت ها و ضعف ها و تئوری و عمل خلع سلاح، به چالش هائی که فراروی این فرایند وجود دارد، با رویکرد ایرانی و استقلال خواهی بپردازند.

دومین سخنران افتتاحیه، دکتر رضا حسنوی، رئیس مجتمع فناوریهای نرم دانشگاه صنعتی مالک اشتر بود که وی نیز به عنوان یکی از برگزار کنندگان این کنفرانس، با طرح نگاه انتقادی به وادی خلع سلاح و اینکه در عمل، منافع این فرایند تحت الشعاع سیاست بازی های بین المللی قرار گرفته است، پرداختن به کنه و ذات خلع سلاح و کنتل تسلیحات و برایندهای آن در وضعیت حال و آینده ضمن نگاه عمیق به تجارب مثبت و منفی گذشته را خواستار شد. وی در ادامه افزود که قدرتهای مجهز به سلاحهای کشتار جمعی، گام عملی به سمت نابودسازی ذخائر خود بر نمی دارند و این در حالی است که «خلع سلاح» تعهدی حقوقی و عام الشمول است که به عنوان نمونه، در حوزه سلاحهای هسته ای حدود چهل سال از رکود و عدم اجرای آن را بر صلح و امنیت بین المللی تحمیل کرده اند. وی ضمن تاکید بر جنبه های حقوقی مسلم پیگیری فرایند خلع سلاح کشتارجمعی، افزود: معاهدات بین المللی راجع به سلاحهای کشتارجمعی باید جایگاه خود را بیش از پیش در جامعه بین المللی بازیابند و نباید صرفاً به پیگیری و اجرای برخی از مواد آنها بسنده شود. مساله تضمین توسعه صلح آمیز در حوزه، شیمیایی ، میکروبی، هسته ای(ش.م.ه) از جمله محورهای اساسی این معاهدات است که باید وزنه و اهمیت خود را در آینده بدست آورد. در غیر این صورت، منافع این معاهدات صرفاً عاید کشورهائی خواهد شد که نیم قرن است به این سلاحها مجهز شده اند و از آن به عنوان اساس بازدارندگی علیه سایر دولتها استفاده می نمایند. دکتر حسنوی در خاتمه، برگزاری این کنفرانس را فرصتی مناسب برای گام برداشتن جامعه نخبگان ایرانی در راستای تحلیل مبانی نظری و جلوه های عملی خلع سلاح و کنترل تسلیحات و نقد آسیب شناسانه آنها برشمرد.

خانم دکتر لمیاء رستمی تبریزی، معاون پژوهشی مرکز و کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی نیز در خاتمه افتتاحیه، به معرفی این مرکز و کرسی پرداخت و اهداف و ماموریت های تحقیقاتی نظری و عملی آن را به تفصیل برشمرد. وی با اشاره به ساختار و ترکیب گروه صلح مرکز و کرسی، برگزاری کنفرانس های مهم راجع به موضوعات ناگفته یا کم گفته مرتبط با صلح و امنیت بین المللی را از جمله دستاوردهای آن برشمرد و از فراهم شدن امکان برگزاری این کنفرانس برای تحلیل مساله خلع سلاح و کنترل تسلیحات به عنوان یکی از مصادیق بارز صلح و امنیت بین المللی معاصر و آینده، ابراز خرسندی کرد. وی در خاتمه، با برشمردن مراحل تحول تاریخ در روند خلع سلاح و کنترل تسلیحات دو و چندجانبه، تولید ادبیات ایرانی برای برون رفت از آسیب ها و کاستی های فعلی در نظام حقوقی و سیاسی حاکم بر این روند را امری شدنی و میسور دانست که به همت شرکت کنندگان در این کنفرانس، مقدمات آن فراهم خواهد شد.

پانل اول: حقوق و دیپلماسی خلع سلاح

در این پانل، ابتدا دکتر جشمید ممتاز، استاد برجسته و نامدار تاریخ حقوق بین الملل در ایران و رئیس سابق کمیسیون حقوق بین الملل سازمان ملل متحد، مقاله ای را با عنوان «نظام بین المللی عدم تکثیر و خلع سلاح هسته ای در پرتو قطعنامه 1887 شورای امنیت» ارائه نمود. وی از سوابق تدوین و تصویب این قطعنامه و نقشی که اوباما در رابطه با آن ایفا کرده، آغاز نمود و تاکید کرد که به دلیل مشارکتی بودن روند تصمیم گیری در شورای امنیت به ویژه لزوم تراضی اعضای دائم آن، تنها برخی از ایده های اوباما در قطعنامه درج شد و برخی دیگر مورد بی توجهی یا کم توجهی قرار گرفت. دکتر ممتاز در بخش اول سخنان خود به رابطه قطعنامه 1887 و قطعنامه های قبلی پرداخت و اظهار داشت شورا در قطعنامه اخیر، روندی کمابیش متفاوت از برخی محورهای مندرج در بیانیه سال 1992 و قطعنامه های راجع به حق توسعه صلح آمیز هسته ای تصویب نموده بود، در پیش گرفته است. ماهیت قانونگذارانه این قطعنامه و اینکه در رابطه با موضوعی کلی و فراتر از مصداقی معین نیست، از جمله ویژگیهای این قطعنامه به عقیده دکتر ممتاز است. وی در بخش دوم سخنان خود، به قوت ها و ضعف های قطعنامه برای کشورمان پرداخت و با اشاره به اینکه قطعنامه اخیر به همه قطعنامه های راجع به برنامه هسته ای کشورمان اشاره نموده و آنها را مورد تایید مجدد قرار داده است، به عنوان نقطه منفی قطعنامه اشاره کرد ولی تصریح به حقوق غیرقابل سلب توسعه هسته ای برای همه دولتهای عضو معاهده عدم گسترش را مبنائی برای استفاده در دیپلماسی هسته ای کشور شمرد. دکتر ممتاز، کم بها بودن مساله خلع سلاح هسته ای در قطعنامه و بیشترین تاکید آن بر مساله عدم گسترش را از نقاط ضعف جدی قطعنامه برشمرد که نشان می دهد هنوز برخی اعضای دائم شورا نظیر فرانسه و انگلیس حاضر نیستند نگاه امریکا به خلع سلاح هسته ای جهانشمول را بپذیرند.

دکتر محمدکاظم سجادپور، عضو هیات علمی دانشکده روابط بین الملل وزارت امور خارجه، در سخنرانی خود با عنوان «بررسی تطبیقی دیپلماسی کنترل تسلیحات در دوره بوش و اوباما» به بررسی تفصیلی محورهای تفکر دولت امریکا در دو دوره مذکور پرداخت. وی یکجانبه گرائی و عدم توجه به مشارکت سایر دولتها در حوزه امنیت بین المللی به ویژه خلع سلاح را از خصایص بارز سیاست خارجی دولت بوش برشمرد که به عقیده وی، مبنای اصلی به بن بست رسیدن سازوکارهای بین المللی خلع سلاحی در هشت ساله مدیریت وی، همین تفکر اقدام یکحانبه و غیرمشارکتی بوده است. دکتر سجادپور در تحلیل سیاست کنترل تسلیحاتی اوباما، تغییر از یکجانبه گرائی به چندجانبه گرائی مقید به حفظ، تثبیت و فراگیرسازی رهبری امریکا در جهان را مورد تاکید قرار داد که به عقیده وی، نقطه مشترک هر دو دوره ریاست جمهوری امریکا می باشد. احیای سازمان های بین المللی مرتبط با خلع سلاح، نتیجه قطعی این سیاست جدید است که به نظر دکتر سجادپور، تصویب قطعنامه 1887 و فعال شدن کنفرانس خلع سلاح نیز برایندی از همین نکته است.

سخنران آخر این پانل، دکتر سیداحمد میرزائی، رئیس گروه دیپلماسی کنترل تسلیحات دانشگاه مالک اشتر بود. وی با ارائه مقاله ای با عنوان «کاربرد دیپلماسی خلع سلاح بیولوژیک»، تجارب نظری و عملی خود در پیگیری روند خلع سلاح بیولوژیک در صحنه بین المللی و همچنین سیاست خارجی کشورمان در این رابطه را اساس تحلیل خود قرار داد. نظام یافتگی و استمرار مواضع ایران در سالهای بعد از انقلاب تا برگزاری کنفرانس های بازنگری بیولوژیک و نشست های گروه کارشناسی موسوم به «ورکس» و همچنین ده سال فعالیت گروه ویژه تدوین پروتکل الحاقی کنوانسیون سلاحهای بیولوژیک، نقطه تاکید سخنان دکتر میرزائی بود. وی بر این نکته تاکید کرد که امریکا در همان دوره ای که به تعبیر دکتر سجادپور، سیاست یکجانبه گرائی بوش حاکم بود، این پروتکل را که با مشارکت و حضور فعال ایران و دیگر کشورهای همفکر تهیه شده و نقط منفی آن در حداقل ممکن بود، از دستورکار کنفرانس بازنگری خارج کرد. البته نبود این پروتکل، الزاماً چیزی نیست که به عقیده دکتر میرزائی، به زیان کشورمان باشد.

پانل دوم: خلع سلاح در نگاه راهبردی

در ابتدای این پانل، دکتر ابراهیم متقی، استاد دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تهران، با ارائه مقاله «امنیت نامتقارن و مساله تبعیض در کنترل تسلیحات»، جنبه های راهبردی کنترل تسلیحات و قهراً خلع سلاح را از منظر وضعیت امنیت نامتقارن در وضعیت معاصر و همچنین آینده را به روی تحلیل مفتوح نمود. وی با تجزیه و تحلیل نیازمندیهای جهانی در بازیگران دولتی و به ویژه غیردولتی به مساله امنیت و البته توزیع نابرابر و نامناسب قابلیت های امنیت زائی، علت ظهور رویکرد نوین امنیتی از نوع نامتقارن را برشمرد و تاکید کرد که تبعیض های نهفته در ذات و ماهیت کنترل تسلیحات و همچنین جلوه های عملی آن، از جمله دلایل جدی روی آوردن بازیگران غیردولتی و حتی دولتها به مساله امنیت نامتقارنی است که با قبول و اجرای هرگونه فرایند از نوع کنترل تسلیحات جهانشمول یا خلع سلاح مباینت کامل دارد. بر این اساس، به عقیده دکتر متقی، جهان امروز متحمل وضعیتی است که کنترل تسلیحات نمی تواند با آن همساز شود و از این رو، شایع شدن نیاز به تامین امنیت نامتقارن، چالش جدی به روی فرایند کنترل تسلیحات در راهبرد دولتها هم در وضعیت معاصر و هم آینده خواهد بود.

دکتر الهام امین زاده، عضو هیات علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، مقاله خود را با عنوان «شورای امنیت و خلع سلاح هسته ای: نظر و عمل» با اشاره متمرکز به مفاد قطعنامه 187 سال 2009 شورای امنیت آغاز کرد. وی مفاد این قطعنامه را بسیار چالش برانگیز و غیرمنطبق با مواضع اعلامی اعضای دائم شورا در حمایت از خلع سلاح هسته ای جهانشمول تلقی کرد و افزود: خود این کشورها به دلیل تمایل به حفظ منابع قدرت نامتعارف خود، از مانع های جدی فراروی جهانی شدن خلع سلاح هسته ای هستند. به عقیده دکتر امین زاده، تاکید این قطعنامه بر برنامه هسته ای کشورمان و اطلاق قطعنامه های شورا در رابطه با آن به عنوان مصداقی از برنامه عدم گسترش، از جمله تهدیدهای جدی قطعنامه برای کشورمان محسوب می گردد که البته از ضعف جدی در مبانی حقوقی بین المللی نیز رنج می برد. وی تاکید کرد که با تحلیل این ضعف ها، حقوقدانان ایرانی باید تهدیدهای فراروی یکپارچگی نظام حقوقی بین المللی را به جامعه جهانی گوشزد نمایند.

دکتر علیرضا فرشچی، رئیس مرکز مطالعات دفاعی و امنیت ملی دانشگاه امام حسین (ع)، ضمن ارائه مقاله خود با عنوان «خلع سلاح و کنترل تسلیحات: رهیافت نظامی»، جایگاه خلع سلاح و کنترل تسلیحات در تفسیر ماموریت های نظامی و طرح ریزی برنامه های راهبردی و عملیاتی نظامی در جهان و ایران را مورد تحلیل قرار داد. وی تاکید کرد برای نظامیان در همه جای دنیا، خلع سلاح قطعاً امری مردود است و کنترل تسلیحات نیز تنها در جائی که موجب تضعیف قدرت نظامی خودی نشود و یا رقیب در آن حوزه ضعیف باشد، مورد استقبال قرار خواهد گرفت. وی تصریح کرد از نظر نظامی، خلع سلاح کشتارجمعی تنها در شرایطی مورد حمایت نهادهای نظامی امریکا و طراحان این فرایند قرار گرفته که سلاحهای مذکور ارزش نگهداری و کاربرد به عنوان تولید قدرت ملی را از دست داده اند. دکتر فرشچی، نامتوازن بودن رویکرد نظامی با رهیافت حقوقی به مساله خلع سلاح و کنترل تسلیحات را مورد تاکید جدی قرار داده و افزود: بدون جلب موافقت نظامیان و ساختارهای نظامی، خلع سلاح و حتی کنترل تسلیحات از کمترین زمینه اجرائی و عملی نیز محروم خواهد شد، هرچند قدرت نظامی همواره ابزاری در اختیار سیاست ملی است اما تدوین سیاست تسلیحاتی که بخشی از راهبرد نظامی هر کشور است، مقید به درنظر گرفتن مقدورات نظامی و تدوین راهبرد با رویکردهای انطباقی (پذیرش محدودیت مقدورات) یا غیرانطباقی (گذار از محدودیت های ممکن) است.

پانل سوم: کنترل فناوری و محدویت تسلیحات

دکتر رحمان قهرمانپور، رئیس کرسی خلع سلاح مرکز تحقیقات استراتژیک، نخستین سخنران این پانل بود. وی سخنان خود را حول محور «بررسی روندهای جدید خلع سلاحی با تاکید بر نقش سیاست امریکا» قرار داد و با اشاره به اینکه فرایند خلع سلاح از نظر عمق و سطح، تابعی از سیاست های دولتهای فعال و سازندگان اصلی و مدیران نظری و عملی خلع سلاح است، افزود: امریکا متناسب با موقعیت خود در هر مرحله و دوره تاریخی، سعی کرده یا روندهای موجود را حذف یا تغییر دهد و یا روندهای جدیدی را پایه ریزی نماید. به عقیده وی، در دوره بعد از 11 سپتامبر، این کشور با تأسی از سیاست ضدتروریستی خود که بر جهان نیز سایه افکند، روندهای جدیدی را در قالب معاهدات و فرامعاهدات ایجاد نمود که هنوز هم نمودهائی از آنها با عناوینی نظیر ابتکار امنیت عدم گسترش، در حال اجرا و فعالیت هستند. به عقیده وی، روند سازیها در صورتی مطلوب خلع سلاح جهانی است که با روح مذاکره و مشارکت جهانی ایجاد شده باشند و اهداف آنها نیز جهانی و فراتر از منافع یک یا چند دولت معین باشد.

آقای پوریا عسکری، مشاور حقوقی کمیته بین المللی صلیب سرخ، به تحلیل «محدودسازی تسلیحات از منظر حقوق بین الملل بشردوستانه» پرداخت. وی با تاکید بر جنبه های مشترک بین اهداف و رویکردهای حقوق خلع سلاح و حقوق بشردوستانه، از خدمتی که اصول حقوق بشردوستانه ناظر بر کاربرد تسلیحات، به کنترل تسلیحات و خلع سلاح جهانی می نمایند، سخن گفت. به عقیده وی، هرچند حقوق خلع سلاح عمدتاً ناظر بر شرایط صلح است، اما در هنگام جنگ است که این سلاحها آثارشان ظاهر می شود و در اینجاست که اصول حقوق بشردوستانه ناظر بر انسانی کردن جنگ، مانع از مشروعیت کاربرد برخی سلاحها یعنی سلاحهای کشتارجمعی و برخی سلاحهای نامتعارف می شوند.

دکتر سیداصغر کیوان حسینی، عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد، با ارائه مقاله خود با عنوان «سیاست کنترل فناوری در امریکای بعد از یازده سپتامبر»، مساله کنترل فناوریهای دومنظوره و قابل ارتباط به تسلیحات را به عنوان جزء ثابت از سیاست خارجی دولت امریکا در همه دوره های تاریخی مختلف تلقی نمود. به عقیده وی، سیاست کلی جنگ با تروریسم بوش، به این روند جانی تازه بخشید و به آن عمق کافی داد تا حتی حقوق توسعه ای مندرج در همه معاهدات بین المللی را نیز به چالش بکشند. دکتر کیوان حسینی تاکید کرد که ایجاد بلوک ها و باشگاههای کنترل صادرات اقلام، فناوری و تجهیزات تحت عناوینی نظیر گروه استرالیا، کمیته زانگر، رژیم کنترل فناوری موشکی، ترتیبات واسنار و کلوب لندن را از نتایج مستقیم فراگیر شدن این سیاست در محیط بین المللی یعنی در دولتهای همسو با امریکا یا دارای منافع مشترک با این کشور دانست.

پانل چهارم: خلع سلاح شیمیائی و نظریه خلع سلاح

دکتر غلامحسین دهقانی، دبیر مرجع ملی کنوانسیون سلاحهای شیمیائی، در سخنرانی خود با عنوان «بررسی حقوقی کنوانسیون سلاحهای شیمیائی و چالش های آن»، در ابتدا به سابقه تدوین کنوانسیون مذکور و همچنین مواضع قدرتهای بزرگ پرداخت و تاکید کرد این کنوانسیون دارای قوت های متعدد و عاری از اغلب عیوبی است که در معاهدات و اسناد حقوقی پیش از آن وجود داشته است. دکتر دهقانی با تمرکز بر مساله ناسازگاری گروههای کنترلی مرتبط با اقلام و تجهیزات شیمیائی، مواضع و دیدگاههای موافقین و مخالفین تاسیس گروه استرالیا را مورد بررسی قرار داد. وی در نهایت، با تاکید بر عملکرد این گروه و محدودیت های فراروی دولتهای عضو کنوانسیون که مغایر با حقوق آنها در کنوانسیون است، از اینکه ترتیبات محدود و سیاسی بتواند مانعی فراروی حقوق جهانشمول و ذاتی دولتهای در حال توسعه باشند، ابراز تاسف نمود.

دکتر محمدحسن دریائی، محقق اداره مراجع ملی کنوانسیون های خلع سلاحی وزارت امور خارجه، آخرین سخنران همایش بودند که ضمن سخنرانی در مورد «جایگاه خلع سلاح در نظریه های روابط بین الملل» سیر نظریه پردازی در این حوزه را در نگاه تاریخی تجزیه و تحلیل کردند و با پردازش تقابل واقع گرائی ها و آرمان گرائی ها در این رابطه، لزوم تولید و بسط ادبیات در این رابطه را مورد تاکید جدی قرار دادند و اظهار امیدواری کردند که این همایش، زمینه مناسبی برای این منظور بوده باشد. وی در خاتمه، لزوم توجه به نظریه های خلع سلاح در انتخاب راهبردهای ملی و سیاست خارجی کشور را مورد تاکید قرار داد.

جمع بندی دبیر همایش

دکتر نادر ساعد، مدیر گروه صلح مرکز و کرسی حقوق بشر دانشگاه شهیدبهشتی و دبیر این همایش، در جمع بندی از نتایج کار پانل ها، به چندبعدی و پیچیده بودن توصیف و تفسیر خلع سلاح و کنترل تسلیحات اشاره کرد و ضمن تاکید بر تفاوت های ماهوی میان خلع سلاح و کنترل تسلیحات، افزود: خلع سلاح برایندی از تفکر صلح است ولی کنترل تسلیحات مصداقی از نتایج تفکر امنیتی در سطح بین المللی است. وی در ادامه، به قوت های خلع سلاح و اینکه به هر حال، در برخی عرصه ها به توافق دولتها و تدوین معاهدات بین المللی انجامیده و آرمان گرائی نهفته در بسط روند هنجارسازی های خلع سلاح را عینیت بخشیده، اشاره نمود. به عقیده دکتر ساعد، ضعف های محتوائی و شکلی هم در ابعاد درونی این فرایند و هم بیرونی آن را نباید مورد بی توجهی قرار داد. دبیر همایش در خاتمه هفت پیام از قطعنامه 1887 شورای امنیت را علاوه بر موارد مذکور در سخنرانی های همایش برشمرد که دارای یک جنبه مثبت و شش جنبه منفی برای صلح و امنیت بین المللی واقعی هستند. وی در خاتمه ابراز امیدواری کرد که نتایج این همایش ضمن فراهم کردن مقدمات تولید ادبیات و آینده پژوهی خلع سلاح و کنترل تسلیحات با رویکرد ایرانی، موجبات جلب توجه جامعه نخبگان کشور را فراهم نماید.


     

بازگشت 

 

کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به دانشگاه شهید بهشتی می باشد